สรุปหลักสูตรทันตแพทยศาสตร์ที่ทันสมัยและหลักสูตรที่เอื้อต่อสุขภาวะ

รายงานสรุปกิจกรรมเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ด้านหลักสูตรทันตแพทยศาสตร์ที่ทันสมัยและส่งเสริมสุขภาวะ ในเครือข่ายโรงเรียนทันตแพทย์ เมื่อวันที่ 17–18 กันยายน 2569 ประกอบด้วย 2 หัวข้อ

1. หลักสูตรทันตแพทยศาสตร์แบบบูรณาการที่ทันสมัย โดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ทันตแพทย์อชิรวุธ สุพรรณเภสัช คณบดีคณะทันตแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น (ประธานคณะอนุกรรมการหลักสูตรและทันตแพทยศาสตรศึกษา)
2. หลักสูตรทันตแพทยศาสตร์ที่เอื้อต่อสุขภาวะ โดย รองศาสตราจารย์ ดร.ทันตแพทย์ภัชรพล สำเนียง (ประธานคณะทำงานโครงการการสร้างเสริมสุขภาพในโรงเรียนทันตแพทย์)

อินโฟกราฟิกสรุปทั้ง 2 ส่วน — กดที่ภาพเพื่อดูภาพขนาดใหญ่

ส่วนที่ 1 หลักสูตรทันตแพทยศาสตร์แบบบูรณาการที่ทันสมัย

บทเรียนจาก จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น และมหาวิทยาลัยมหิดล สะท้อนทิศทางร่วมของการพัฒนาหลักสูตรทันตแพทยศาสตร์ไทย จากเดิมที่เน้นเนื้อหา รายวิชา และการถ่ายทอดความรู้ ไปสู่ระบบการศึกษาที่มุ่งผลลัพธ์ สมรรถนะ และความพร้อมของบัณฑิตต่อการทำงานในโลกที่เปลี่ยนแปลง

6 คุณลักษณะสำคัญของหลักสูตรทันตแพทยศาสตร์ที่ทันสมัย

1. Outcome-based – ออกแบบหลักสูตรจากผลลัพธ์การเรียนรู้และสมรรถนะที่บัณฑิตจำเป็นต้องมี โดยเชื่อมโยงกับความต้องการของผู้ป่วย สังคม และระบบสุขภาพ
2. Integrated – เชื่อมโยง Basic Science–Medical Science–Oral Science–Clinical Care–Community–Health System ลดการแยกส่วนขององค์ความรู้ และช่วยให้ผู้เรียนเห็นความสัมพันธ์ของการดูแลสุขภาพแบบองค์รวม
3. Competency-based – มุ่งให้ผู้เรียนสามารถนำความรู้ไปใช้ได้จริง ทั้งด้านวิชาชีพ การสื่อสาร การทำงานเป็นทีม การตัดสินใจ และความรับผิดชอบต่อผู้ป่วย
4. Patient- and People-centred – ยึดผู้ป่วย บุคคล ครอบครัว และชุมชนเป็นศูนย์กลาง โดยคำนึงถึงบริบททางสังคม วัฒนธรรม และความต้องการที่แตกต่างกัน
5. Digital & AI-enabled – เตรียมความพร้อมด้าน Digital Dentistry และ AI Literacy ควบคู่กับ Critical Thinking, Ethics, Data Literacy และ Patient Safety เพื่อให้ใช้เทคโนโลยีอย่างเหมาะสมและรับผิดชอบ
6. Continuously Improving – ใช้ข้อมูลจากผู้เรียน ผู้ป่วย ผู้สอน และระบบบริการมาวิเคราะห์และปรับปรุงหลักสูตรอย่างต่อเนื่อง

การจัดการเรียนรู้และการประเมิน

ในด้านการจัดการเรียนรู้ ควรลดการแบ่งแยกตามรายวิชาและเพิ่ม Integrated, Active, Experiential และ Longitudinal Learning เพื่อให้ผู้เรียนเชื่อมโยงความรู้กับสถานการณ์จริงได้มากขึ้น

ขณะเดียวกัน การประเมินควรพัฒนาจากการสอบปลายรายวิชาและการนับจำนวนหัตถการเพียงอย่างเดียว ไปสู่ Programmatic Assessment, Feedback, Portfolio และ Entrustable Professional Activities (EPA) เพื่อสะท้อนพัฒนาการและระดับความพร้อมในการปฏิบัติงานจริง

แนวปฏิบัติร่วมของ 19 สถาบัน

เครือข่ายโรงเรียนทันตแพทย์สามารถพัฒนาความร่วมมือในประเด็นสำคัญ ได้แก่

• พัฒนากรอบ Competency และ Learning Outcomes ร่วมกัน
• ทำ Curriculum Mapping เพื่อเห็นความเชื่อมโยงและลดความซ้ำซ้อนของเนื้อหา
• ส่งเสริม Integrated, Active และ Experiential Learning
• พัฒนา Programmatic Assessment และ EPA ตามความเหมาะสมของแต่ละสถาบัน
• พัฒนา Digital Dentistry และ AI Literacy ให้เป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้
• เชื่อมการเรียนรู้กับผู้ป่วย ชุมชน ระบบสุขภาพ และ Interprofessional Education
• ใช้ข้อมูลด้านผู้เรียน ผู้ป่วย และระบบบริการเป็นฐานของ Continuous Quality Improvement

แนวทางดังกล่าวไม่ได้หมายถึงการทำให้ทั้ง 19 สถาบันเหมือนกันทั้งหมด แต่เป็นการกำหนดมาตรฐานและทิศทางร่วม พร้อมเปิดพื้นที่ให้แต่ละสถาบันพัฒนานวัตกรรมตามบริบทและจุดแข็งของตนเอง

หลักการร่วม: “มาตรฐานร่วม ปรับใช้ตามบริบท เรียนรู้ร่วมกัน และพัฒนาอย่างต่อเนื่อง”

ส่วนที่ 2 หลักสูตรทันตแพทยศาสตร์ที่เอื้อต่อสุขภาวะ

บทเรียนจาก มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร และเครือข่ายโรงเรียนทันตแพทย์ 19 สถาบัน ชี้ให้เห็นว่า สุขภาวะนิสิตไม่ควรเป็นเพียงกิจกรรมเสริมที่แยกออกจากการเรียนการสอน แต่ควรได้รับการออกแบบให้เป็นส่วนหนึ่งของระบบการศึกษา

การส่งเสริมสุขภาวะจึงควรครอบคลุมตั้งแต่ โครงสร้างหลักสูตร ตารางเรียน การจัดการเรียนรู้ การประเมิน การเรียนคลินิก สภาพแวดล้อม การสนับสนุนผู้เรียน สุขภาพจิต ตลอดจนสุขภาวะของอาจารย์ โดยมีเป้าหมายเพื่อให้ผู้เรียนสามารถเรียนรู้และพัฒนาสมรรถนะได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยไม่ละเลยสุขภาวะของตนเอง

กรอบสำคัญ 10 มิติ

1. Curriculum – ออกแบบภาระการเรียนและตารางเวลาให้เหมาะสม ลดความแออัด และสร้างสมดุลระหว่างการเรียน การพัก และการฟื้นฟู
2. Learning Environment – สร้าง Psychological Safety ให้ผู้เรียนสามารถถาม แสดงความคิดเห็น ยอมรับข้อผิดพลาด และขอความช่วยเหลือได้โดยไม่กลัวการตีตรา
3. Teaching & Learning – ส่งเสริม Active, Flexible และ Learner-centred Learning ให้ผู้เรียนมีส่วนร่วมและสามารถเรียนรู้ได้หลากหลายรูปแบบ
4. Assessment – ใช้ Assessment for Learning และ Feedback เพื่อให้การประเมินเป็นเครื่องมือช่วยพัฒนา ไม่ใช่เพียงการตัดสินผล
5. Clinical Education – พัฒนาระบบ Briefing, Supervision และ Debriefing เพื่อสนับสนุนทั้งการเรียนรู้ ความปลอดภัยของผู้ป่วย และความมั่นใจของผู้เรียน
6. Mental Health – มีระบบ Promotion, Screening, Early Intervention และ Referral ที่เข้าถึงง่ายและเชื่อมโยงกับบริการที่เหมาะสม
7. Student Support – พัฒนาระบบ Early Warning และ Proactive Support เพื่อค้นหาผู้เรียนที่ต้องการความช่วยเหลือและให้การสนับสนุนตั้งแต่ระยะเริ่มต้น
8. Life Skills – ส่งเสริม Stress Management, Self-awareness, Communication และ Teamwork เพื่อให้ผู้เรียนสามารถจัดการกับความท้าทายทั้งในและนอกหลักสูตร
9. Teacher Well-being – ให้ความสำคัญกับภาระงาน สภาพแวดล้อมการทำงาน และสุขภาวะของอาจารย์ เพราะคุณภาพของผู้สอนมีความเชื่อมโยงกับประสบการณ์การเรียนรู้ของนิสิต
10. Continuous Improvement – ใช้ข้อมูลจากผู้เรียน อาจารย์ ระบบสนับสนุน และผลลัพธ์ด้านสุขภาวะเพื่อปรับปรุงระบบอย่างต่อเนื่อง

แนวปฏิบัติร่วมของ 19 สถาบัน

ควรพัฒนาระบบพื้นฐานร่วมที่สามารถปรับใช้ตามบริบทของแต่ละสถาบัน ได้แก่

• Student Voice – เปิดพื้นที่ให้ผู้เรียนมีส่วนร่วมในการพัฒนาหลักสูตร
• Advisor System – ระบบอาจารย์ที่ปรึกษาและการติดตามเชิงรุก
• Mental Health Support & Referral – ระบบช่วยเหลือและส่งต่อที่ชัดเจน
• Psychological Safety – สร้างวัฒนธรรมการเรียนรู้ที่ปลอดภัย
• Clinical Briefing/Debriefing – สนับสนุนการเรียนรู้และการสะท้อนประสบการณ์ในคลินิก
• Workload & Well-being Monitoring – ติดตามภาระการเรียนและสุขภาวะของผู้เรียน
• Feedback System – มีระบบรับฟังความคิดเห็นและนำไปสู่การปรับปรุง
• Faculty Support – ส่งเสริมสุขภาวะและการพัฒนาศักยภาพของอาจารย์
• Continuous Improvement – ใช้ข้อมูลและหลักฐานเพื่อพัฒนาระบบอย่างต่อเนื่อง

ควรส่งเสริม Active Learning, Flexible Learning, Wellness Timetable, Programmatic Assessment, Digital/AI Literacy, Peer Support และ Community-based Learning ตามความพร้อมและบริบทของแต่ละสถาบัน โดยเน้นการออกแบบระบบที่ช่วยลดปัจจัยเสี่ยงและเพิ่มปัจจัยสนับสนุนสุขภาวะตั้งแต่ต้นทาง

กลไกการพัฒนาเครือข่าย

เครือข่าย 19 สถาบันควรพัฒนาจากการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ (Knowledge Sharing) ไปสู่การเป็น National Learning Network ที่มีการทดลองและเรียนรู้ร่วมกันอย่างเป็นระบบ ผ่านกระบวนการ

Shared Framework → Innovation → PDSA → Evaluation → Innovation Bank → Scale-up

กล่าวคือ กำหนดกรอบร่วม ทดลองนวัตกรรมในบริบทจริง ประเมินผลอย่างเป็นระบบ แลกเปลี่ยนสิ่งที่ได้ผลและบทเรียนจากสิ่งที่ยังต้องปรับปรุง ก่อนนำแนวปฏิบัติที่เหมาะสมไปขยายผลในระดับเครือข่าย

เป้าหมายร่วม

การพัฒนาหลักสูตรและระบบการศึกษาในมิตินี้มีเป้าหมายเพื่อสร้างสภาพแวดล้อมที่ช่วยให้ผู้เรียนสามารถพัฒนาสมรรถนะ ดูแลผู้ป่วยอย่างปลอดภัย มีความรับผิดชอบต่อสังคม และดูแลสุขภาวะของตนเองได้อย่างยั่งยืน

“เก่ง ดี มีความสุข และเติบโตอย่างยั่งยืน”

การส่งเสริมสุขภาวะจึงไม่ใช่การลดมาตรฐานหรือยกเลิกภาระการเรียนรู้ที่จำเป็น แต่เป็นการออกแบบระบบการศึกษาที่เหมาะสม ทำให้มาตรฐาน สมรรถนะ ความปลอดภัยของผู้ป่วย และสุขภาวะของผู้เรียนสามารถเดินไปด้วยกันได้อย่างสมดุลและยั่งยืน

ดาวน์โหลดรายงานสรุปฉบับเต็ม (PDF) ได้ที่ส่วน “ไฟล์ประกอบ” ด้านล่าง